Meme kanseri riski her kadında aynı değildir. Yaş, aile öyküsü, genetik yatkınlık, meme dokusunun yoğunluğu, daha önce geçirilmiş bazı meme hastalıkları ve hormonal yaşam öyküsü kişisel riski değiştirebilir. Bu nedenle bazı kadınlar standart tarama programıyla takip edilirken bazı kadınlarda daha erken yaşta, daha sık veya farklı görüntüleme yöntemlerinin birlikte kullanıldığı bir takip planı gerekebilir.
Özellikle birinci derece akrabalarında meme kanseri bulunan, ailesinde genç yaşta meme veya yumurtalık kanseri görülen, yüksek riskle ilişkili bir gen değişikliği taşıdığı bilinen ya da geçmişte göğüs bölgesine radyoterapi uygulanmış kişiler daha ayrıntılı değerlendirilmelidir. Bununla birlikte tek bir risk faktörünün bulunması kişinin mutlaka meme kanseri olacağı anlamına gelmez.
Amaç kişinin kendi kendine yüksek riskli olduğuna karar vermesi değil, meme kanseri risk düzeyinin kişisel ve ailesel özellikler birlikte değerlendirilerek belirlenmesidir.
- Meme Kanseri Risk Grupları Nelerdir?
- Ailede Meme Kanseri Öyküsü Riski Nasıl Değiştirir?
- Birinci Derece Akrabada Meme Kanseri Riski Kaç Kat Artırır?
- BRCA Dışında Hangi Faktörler Riski Artırır?
- Geç Menopoz, Erken Adet, Çocuk Sahibi Olmama Risk Faktörü müdür?
- Yüksek Riskli Kişiler İçin Tarama Programı Farklı mıdır?
- Risk Değerlendirmesi Nasıl Yaptırılır?
- Meme Kanseri Risk Grupları Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Meme Kanseri Risk Grupları Nelerdir?
Meme kanseri risk faktörleri tek bir başlık altında toplanamaz. Bazıları değiştirilemeyen özelliklerden, bazıları kişinin üreme ve hormon öyküsünden, bazıları ise yaşam tarzı veya daha önceki tıbbi durumlardan kaynaklanabilir.
Yaş, meme kanseri açısından en önemli risk belirleyicilerinden biridir. Risk yaşla birlikte artar. Bunun yanında ailede meme kanseri bulunması, belirli kalıtsal gen değişiklikleri, yoğun meme dokusu ve geçmişte bazı yüksek riskli meme lezyonlarının saptanmış olması da değerlendirmede önem taşır.
Kişisel risk değerlendirilirken yalnızca genetik özelliklere bakılmaz. İlk adet yaşı, menopoz yaşı, gebelik ve doğum öyküsü, meme biyopsisi geçmişi ve bazı hormonal özellikler de dikkate alınabilir.
Örneğin meme dokusunun yoğun olması kanser olduğu anlamına gelmez. Ancak yoğun meme dokusu hem meme kanseri riskinde artışla ilişkilidir hem de mamografide bazı değişikliklerin görülmesini zorlaştırabilir. Bu nedenle yoğun meme yapısı bulunan bir kişide tarama planı yalnızca meme yoğunluğuna bakılarak değil, diğer risk faktörleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Yaşam tarzı da risk üzerinde etkili olabilir. Alkol kullanımı, menopoz sonrasında fazla kilo ve düşük fiziksel aktivite gibi bazı özellikler meme kanseri riskiyle ilişkilendirilmiştir. Buna karşılık bir kişinin bu faktörlerden bir veya birkaçına sahip olması hastalığın gelişeceği anlamına gelmez.
Meme kanseri tarama programının amacı da bu noktada önem kazanır. Tarama, herhangi bir şikâyeti olmayan kişilerde meme kanserini mümkün olduğunca erken evrede fark etmeyi amaçlar. Risk arttıkça taramanın başlangıç yaşı, yöntemi veya sıklığı değişebilir.
Ayrıca meme kanseri erken teşhis yalnızca tarama yaptırmak anlamına gelmez. Yaşa ve kişisel riske uygun görüntülemelerin yapılmasının yanında yeni gelişen bir meme kitlesi, meme başında içe çekilme, kanlı akıntı veya ciltte belirgin değişiklik gibi bulguların gecikmeden değerlendirilmesi gerekir.
Tarama ile tanısal değerlendirme birbirinden farklıdır. Şikâyeti olmayan kişide yapılan görüntüleme tarama amacı taşırken, memede yeni bir belirti ortaya çıktığında inceleme artık belirtiyi açıklamaya yönelik planlanır.
Ailede Meme Kanseri Öyküsü Riski Nasıl Değiştirir?
Ailede meme kanseri riski değerlendirilirken yalnızca ailede bir kişinin meme kanseri olup olmadığına bakılmaz. Hangi akrabanın hastalandığı, tanının hangi yaşta konduğu, kaç aile bireyinin etkilendiği ve ailede başka hangi kanserlerin bulunduğu önemlidir.
Örneğin ileri yaşta meme kanseri tanısı alan tek bir uzak akraba ile genç yaşta meme kanseri gelişmiş bir anne ve kız kardeşin bulunduğu aile aynı risk düzeyinde değerlendirilmez.
Aile öyküsünde özellikle şu bilgiler önem taşır:
- Anne, kız kardeş veya kız çocukta meme kanseri bulunması
- Birden fazla yakın akrabada meme kanseri görülmesi
- Meme kanserinin genç yaşta ortaya çıkması
- Aynı kişide iki memenin etkilenmiş olması
- Ailede yumurtalık kanseri bulunması
- Erkek bir aile bireyinde meme kanseri görülmesi
- Aynı aile hattında meme ve bazı ilişkili kanserlerin birlikte görülmesi
Anne tarafı kadar baba tarafındaki aile öyküsü de önemlidir. Kalıtsal gen değişiklikleri yalnızca anneden aktarılmaz. Bu nedenle risk değerlendirmesinde baba, hala, babaanne ve baba tarafındaki diğer yakın akrabaların kanser öyküsü de dikkate alınmalıdır.
Meme kanseri kalıtsal risk söz konusu olduğunda ailede hastalık bulunması her zaman genetik bir sendrom olduğu anlamına gelmez. Meme kanserlerinin yalnızca bir bölümü güçlü kalıtsal yatkınlıkla ilişkilidir. Bu nedenle aile öyküsünün yapısı ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir.
Birinci Derece Akrabada Meme Kanseri Riski Kaç Kat Artırır?
Anne, kız kardeş veya kız çocuk gibi birinci derece akrabada meme kanseri bulunması kişinin riskini artırabilir. Genel popülasyon verilerinde tek bir birinci derece akrabasında meme kanseri bulunan kadınların riskinin yaklaşık iki kat artabildiği bildirilmiştir.
Ancak bu oran kişisel bir kesinlik olarak değerlendirilmemelidir. "Benim riskim iki kat" şeklinde tek başına sonuç çıkarmak doğru olmaz.
Riskin ne kadar arttığı özellikle akrabanın tanı yaşıyla ilişkilidir. Genç yaşta gelişen meme kanseri ailevi veya genetik yatkınlık açısından daha dikkat çekici olabilir. Birden fazla birinci derece akrabada meme kanseri bulunması da riski daha fazla artırabilir. Bazı genel verilerde iki birinci derece akrabanın etkilenmesiyle risk artışının daha belirgin olduğu gösterilmiştir.
Bununla birlikte aile öyküsü tek başına değerlendirilmez. Kişinin yaşı, meme yoğunluğu, biyopsi geçmişi, üreme öyküsü ve bilinen genetik özellikleri de hesaba katılmalıdır.
Bu nedenle ailede kanser öyküsü bulunan kişiler için internet üzerinden tek bir katsayıyla meme kanseri risk hesaplama yapmak yeterli değildir. Kişisel risk değerlendirmesi daha geniş bir veri seti gerektirir.
BRCA Dışında Hangi Faktörler Riski Artırır?
Meme kanseri genetik risk denildiğinde en çok BRCA1 ve BRCA2 genleri bilinir. Ancak kalıtsal yatkınlık bu iki genle sınırlı değildir. Meme kanseri riskini artırabilecek başka gen değişiklikleri de bulunmaktadır ve bu değişikliklerin oluşturduğu risk düzeyi birbirinden farklı olabilir.
Bu nedenle güçlü aile öyküsü bulunan bir kişide genetik değerlendirme yalnızca tek bir gene bakılması şeklinde düşünülmemelidir.
Meme kanseri genetik test planlanırken ailede hangi kanserlerin bulunduğu, bu kanserlerin hangi yaşlarda ortaya çıktığı ve mümkünse ailede daha önce yapılmış genetik testlerin sonuçları değerlendirilir. Her kişinin doğrudan geniş kapsamlı genetik teste ihtiyacı yoktur.
Genetik değerlendirmeyi daha anlamlı hale getirebilecek özelliklerden bazıları şunlardır:
- Genç yaşta meme kanseri tanısı alan yakın akraba
- Birden fazla yakın akrabada meme kanseri
- Ailede yumurtalık kanseri
- Erkek meme kanseri
- Aynı kişide iki taraflı meme kanseri
- Ailede belirli kanserlerin birlikte kümelenmesi
Mümkün olan bazı durumlarda kanser tanısı almış aile bireyinin önce değerlendirilmesi daha bilgilendirici olabilir. Ailede belirli bir hastalıkla ilişkili gen değişikliği saptanırsa diğer aile bireyleri daha hedefli şekilde değerlendirilebilir.
Genetik testin negatif olması da kişinin meme kanseri riskinin sıfır olduğu anlamına gelmez. Yaş, aile öyküsü, meme yoğunluğu, hormon ve üreme öyküsü gibi genetik olmayan risk faktörleri varlığını sürdürebilir.
BRCA dışındaki genetik faktörlerin yanı sıra daha önce göğüs bölgesine genç yaşta radyoterapi uygulanmış olması da yüksek riskle ilişkilendirilebilir. Yoğun meme dokusu ve bazı yüksek riskli biyopsi bulguları da kişisel tarama programının belirlenmesinde önemlidir.
Geç Menopoz, Erken Adet, Çocuk Sahibi Olmama Risk Faktörü müdür?
Evet. Erken yaşta adet görmeye başlamak, daha geç yaşta menopoza girmek ve hiç doğum yapmamış olmak meme kanseri riskinde belirli bir artışla ilişkili olabilir. Bunun temelinde meme dokusunun yaşam boyunca östrojen ve progesteron gibi yumurtalık hormonlarına maruz kaldığı toplam sürenin etkisi bulunur.
İlk adetin daha erken başlaması adet döngülerinin daha uzun bir yaşam dönemine yayılması anlamına gelebilir. Geç menopoz da benzer şekilde hormonal maruziyet süresini uzatabilir.
Hiç doğum yapmamış olmak veya ilk doğumun daha ileri yaşta gerçekleşmesi de risk değerlendirmesinde kullanılan üreme özellikleri arasındadır. Buna karşılık gebelik ve emzirme gibi durumların yaşam boyu hormonal döngü sayısını etkileyebilmesi nedeniyle risk üzerinde farklı ilişkileri bulunabilir.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Bu faktörler riskle ilişkilidir fakat tek başlarına yüksek risk grubunda olmak anlamına gelmez.
Örneğin erken adet görmüş ancak ailesinde meme kanseri bulunmayan ve başka belirgin risk faktörü olmayan bir kadınla, güçlü aile öyküsü ve yüksek riskli bir gen değişikliği bulunan bir kadın aynı takip programına alınmaz.
Risk değerlendirmesi bir yapboz gibidir. Tek bir parçadan değil, parçaların birlikte oluşturduğu tablodan yararlanılır.
Yüksek Riskli Kişiler İçin Tarama Programı Farklı mıdır?
Evet. Yüksek riskli meme kanseri taraması standart risk grubundaki kadınların takip programından farklı olabilir. Bazı kişilerde görüntülemeye daha erken yaşta başlanabilir, takip daha sık yapılabilir veya mamografiye meme MR gibi ek yöntemler dahil edilebilir.
Bu nedenle kimler daha sık mamografi yaptırmalı sorusuna herkes için geçerli tek bir yaş veya aralık vermek doğru değildir.
Takibin kişiselleştirilmesine neden olabilecek durumlar arasında güçlü aile öyküsü, yüksek riskli gen değişiklikleri, genç yaşta göğüs bölgesine radyoterapi uygulanmış olması ve bazı yüksek riskli meme biyopsisi sonuçları yer alabilir.
Meme kanseri mamografi yaşı da risk düzeyine göre değişebilir. Ortalama risk grubunda belirli yaşlardan itibaren standart tarama uygulanırken, yüksek riskli kişilerde takip daha erken başlayabilir.
Benzer biçimde meme kanseri tarama sıklığı da kişinin risk grubuna göre belirlenir. Yüksek riskli kişilerde yıllık mamografinin yanında yıllık meme MR gibi farklı planlamalar gündeme gelebilir. Bazı yüksek riskli gen taşıyıcılarında MR ve mamografinin farklı zamanlarda uygulanması tercih edilebilir.
Tarama sırasında kullanılan görüntüleme yöntemlerinin de rolleri farklıdır.
- Mamografi: Meme kanseri taramasının temel görüntüleme yöntemlerinden biridir. Elle hissedilmeyen bazı değişiklikleri ve mikrokalsifikasyonları gösterebilir.
- Meme ultrasonu: Özellikle yoğun meme dokusunda veya mamografide görülen belirli bir bulgunun değerlendirilmesinde tamamlayıcı olabilir.
- Meme MR: Yüksek riskli kişilerde mamografiye ek olarak kullanılabilir ve yüksek duyarlılığa sahiptir.
Bu kapsamda meme kanseri tarama yöntemleri birbirinin tamamen alternatifi değildir. Kişinin riskine ve meme yapısına göre farklı yöntemler birlikte kullanılabilir.
Meme kanseri ultrason taraması özellikle yoğun meme dokusu nedeniyle araştırılan konulardan biridir. Ultrason bazı kişilerde mamografiyi tamamlayabilir ancak çoğu kadın için mamografinin yerine geçen standart bir tarama yöntemi olarak değerlendirilmez. Yoğun meme dokusunda ek ultrason veya MR kullanılabilse de bu karar kişisel risk faktörleriyle birlikte verilmelidir.
Yüksek riskli bir kadının daha sık mamografi yaptırmasının her zaman tek çözüm olmadığı da bilinmelidir. Amaç yalnızca görüntüleme sıklığını artırmak değil, doğru yöntemleri doğru zamanda kullanmaktır.
Risk Değerlendirmesi Nasıl Yaptırılır?
Meme kanseri açısından kişisel risk değerlendirmesi tek bir kan testi veya ultrasonla yapılmaz. Meme kanseri risk skorlama sürecinde kişinin aile öyküsü, yaşı, meme yapısı, önceki biyopsileri ve bazı hormonal ve üreme özellikleri birlikte değerlendirilir.
İlk adım genellikle ayrıntılı sağlık ve aile öyküsünün alınmasıdır.
Değerlendirmede şu bilgiler önemli olabilir:
- Kişinin yaşı
- İlk adet yaşı
- Menopoz durumu ve menopoz yaşı
- Gebelik ve doğum öyküsü
- İlk doğum yaşı
- Birinci ve ikinci derece akrabalardaki meme kanseri öyküsü
- Ailede kanserlerin görüldüğü yaşlar
- Yumurtalık veya erkek meme kanseri gibi ilişkili kanserler
- Daha önce meme biyopsisi yapılıp yapılmadığı
- Biyopsi sonuçlarında yüksek riskli bir değişiklik bulunup bulunmadığı
- Meme yoğunluğu
- Bilinen genetik test sonuçları
Bu bilgiler bazı klinik risk modellerine girilerek kişinin belirli bir zaman dilimindeki veya yaşam boyu tahmini meme kanseri riski hesaplanabilir. Ancak meme kanseri risk grubu testi şeklinde herkese uygulanan tek bir laboratuvar testi yoktur.
Risk hesaplama modellerinin de sınırları vardır. Her model aynı bilgileri kullanmaz. Bu nedenle aynı kişinin farklı modellerle hesaplanan riskinde küçük farklılıklar görülebilir.
İnternette bulunan hesaplama araçları kişinin riskini merak etmesine yardımcı olabilir ancak sonucu tek başına yorumlamak uygun değildir. Risk yüzdesinin tarama başlangıç yaşı, görüntüleme yöntemi ve takip sıklığı açısından ne anlama geldiği klinik değerlendirme ile belirlenmelidir.
Ayrıca risk değerlendirmesi bir kez yapılıp ömür boyu değişmeden kalan bir sonuç değildir. Yaş ilerledikçe, ailede yeni bir kanser tanısı ortaya çıktığında, meme yoğunluğu veya biyopsi geçmişi değiştiğinde risk profili yeniden değerlendirilebilir.
Aile öyküsü özellikle ayrıntılı sorgulanmalıdır. Ailede kanser tanısı konan kişinin hangi yaşta hastalandığını bilmek, yalnızca "meme kanseri var" bilgisinden daha değerlidir.
Genetik yatkınlık düşündüren bir aile örüntüsü varsa genetik danışmanlık ve gerekli durumlarda genetik test gündeme gelebilir. Genetik test sonucunun amacı kişiye yalnızca risk etiketi koymak değildir; takip programının daha kişisel hale getirilmesine yardımcı olmaktır.
Risk değerlendirmesinin sonucunda ortalama risk grubunda olduğu düşünülen bir kişide standart tarama programı sürdürülebilir. Daha yüksek risk saptanırsa mamografiye daha erken başlanması, yüksek riskli meme kanseri taraması kapsamında meme MR'ın eklenmesi veya takip aralıklarının kişiselleştirilmesi değerlendirilebilir.
Bu süreçte mamografi, ultrason ve MR'ın görevleri de birbirinden ayrılmalıdır. Mamografi temel tarama araçlarından biridir. Ultrason belirli durumlarda tamamlayıcı rol oynar. Meme MR ise özellikle yaşam boyu riski belirgin yüksek kişilerde mamografiye ek bir yöntem olarak değerlendirilebilir.
En önemli noktalardan biri, herhangi bir risk hesaplamasının kesin gelecek tahmini olmadığıdır. Yüksek risk sonucu kişinin kesin meme kanseri olacağı anlamına gelmediği gibi düşük risk sonucu da riskin tamamen ortadan kalktığını göstermez.
Bu nedenle kişisel risk değerlendirmesinin amacı korku yaratmak değil, hangi kontrollerin hangi zamanda ve hangi yöntemle yapılmasının daha uygun olduğunu belirlemektir.
Kendi kendine meme muayenesi hakkında bilgi almak için tıklayınız.
Meme Kanseri Risk Grupları Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Annemde Meme Kanseri Varsa Ben Kesin Yüksek Riskli miyim?
Hayır. Annenizin tanı yaşı, ailede başka kanser vakalarının bulunup bulunmadığı ve sizin diğer kişisel risk faktörleriniz birlikte değerlendirilmelidir.
Baba Tarafındaki Meme Kanseri Öyküsü Önemli mi?
Evet. Meme kanseriyle ilişkili kalıtsal gen değişiklikleri hem anne hem de baba tarafından aktarılabilir. Bu nedenle baba tarafındaki aile öyküsü de risk değerlendirmesine dahil edilir.
Ailede Hiç Meme Kanseri Olmaması Riski Ortadan Kaldırır mı?
Hayır. Meme kanseri güçlü aile öyküsü olmayan kadınlarda da görülebilir. Aile öyküsü yalnızca risk değerlendirmesindeki faktörlerden biridir.
Yoğun Meme Dokusu Kanser Olduğu Anlamına mı Gelir?
Hayır. Yoğun meme dokusu bir kanser tanısı değildir. Ancak hem meme kanseri risk değerlendirmesinde hem de mamografinin görüntüleme performansında dikkate alınan bir özelliktir.
Genetik Test Negatifse Meme Kanseri Riski Yok mudur?
Hayır. Genetik test yalnızca araştırılan kalıtsal değişiklikler hakkında bilgi verir. Yaş, meme yoğunluğu, yaşam tarzı ve diğer kişisel faktörlere bağlı risk devam edebilir.
Ultrason Mamografi Yerine Geçer mi?
Çoğu kadın için hayır. Ultrason belirli durumlarda mamografiyi tamamlayan bir yöntemdir ancak hangi görüntülemenin kullanılacağı yaşa, meme yapısına ve kişisel risk düzeyine göre belirlenmelidir.
Mamografi Normal Çıksa Bile Yeni Kitle İçin Doktora Gitmek Gerekir mi?
Evet. Daha önceki mamografi normal olsa bile sonradan ortaya çıkan yeni ve kalıcı bir meme kitlesi değerlendirilmelidir. Önceki normal tarama sonucu yeni bir bulgunun göz ardı edilmesi için yeterli değildir.